"Río Grande" (Chan da Pólvora, 2026), de Alberto Lema

Miro Villar

05 de agosto de 2026 (09:10 h.)

Alberto Lema naceu no lugar e na parroquia de Bamiro (Vimianzo) a moi pouca distancia do curso do río Grande, que serve de fronteira natural entre este concello e Baio, localidade máis poboada do concello de Zas. O hidrónimo Grande foi posto en cuestión polos estudosos Evaristo Domínguez Rial, Xan Fernández Carrera, Ramón Gándara e Xosé María Lema Suárez, do Seminario de Estudos Comarcais da Costa da Morte (SemEsCom), na súa obra O río do Porto, o río grande da Terra de Soneira (2019).

Esta disquisición terminolóxica é aquí pouco produtiva pois no libro de poemas Río Grande (Chan da Pólvora, 2026) o sintagma funciona como un recurso metonímico tanto doutros cursos fluviais, como sobre todo do curso da nosa historia colectiva como pobo e como nación atlántica, continuando nese senso a liña poética xa encetada no anterior poemario do autor intitulado Crónica do chan (Corsárias, 2014).

Os dous paratextos iniciais non son inocentes pois reforzan a tese anterior, tanto a dedicatoria “A Ferrín” como a cita “Pero das terras haberéi soidade” do trobador medieval Nuno Eanes Cerceo (Anes Cerzeo, para o investigador e profesor “aposentado” António Resende de Oliveira, quen o considerou membro de “uma linhagem sediada em Cêrcio, a norte de Lalín”) ao tempo que serven de pórtico ás tres diferentes partes do libro “Toma de terra”, “Esteiro” e “Pombal”.

A primeira ten moito de viaxe de retorno ao lugar natal, con importante presenza de topónimos, Pico de Meda, Monte Pindo, Traba, Arou, Camelle, Monte Torán, Dumio...) ou de autores e autoras de nós que tiveron algunha ligazón literaria ou persoal co territorio que se percorre. De feito o poema inicial “Portomouro” principia: “Ao cruzar a ponte eu digo casa / cando empeza o país doente / despois do Tambre...”, mais o lector, a lectora non debe pensar que vai ser levado por unha lexítima poética da paisaxe, non, Alberto Lema enfía unha interpretación política dese territorio, onde se producen antíteses entre o baleiro das tradicionais casas abandonadas de pedra fronte ao feísmo de ladrillo e uralita, entre os rumorosos pondalianos e os eucaliptos a inzaren a terra, ou a produción leiteira tradicional coa de vacas xa sen nome “sometidas ao mercado dos valores de Chicago”. Porque Río Grande está escrito contra a hexemonía do neoliberalismo que nos destrúe.

Descríbese un país de labradores en declive ou un mar inhóspito “do que tamén fomos expulsados”, e xunto a esa visión dos novos modos de produción están tamén as transformacións que se induciron na nosa cultura popular, velaí a excelente contraposición entre pasado e presente na concorrida romaría na ermida da Virxe de Monte Torán, en Bamiro, avogosa como di o poeta “para a dor de cabeza, a tolemia / a tristura infinita, os amores ruíns”.

“Castro de Borneiro” e “Irmandiños de Vimianzo” son poemas que tratan de reinterpretar o noso pasado histórico, ao tempo que serven para cuestionar certos modelos de facer turismo.

Deseguida veñen unha serie de diálogos literarios, así en “Rosalía na Barca” fai unha lectura propia da estadía da escritora en Muxía e do seu coñecido poema V da primeira edición de Cantares gallegos (1863); “Baio”, onde o convocado é o personaxe do Tío Miseria creado polo escritor baiés Labarta Pose (1863-1925), de quen Alberto Lema salienta o seu carácter de poeta satírico, e “Pondal” no que lle di ao bardo da Ponteceso, e tamén a nós, que os seus heroes e guerreiros xa só son personaxes da literatura infantil e que a lingua na que cantou está “sometida a novas torturas máis sofisticadas”, en definitiva, a épica do noso pobo camiño dunha posible derrota definitiva.

Na segunda parte “Esteiro” prodúcese un afastamento deste territorio, agás no poema “Costa da Morte”, alegoría contra a turistificación e que no noso entender talvez debería estar integrado na primeira ou na terceira. Son poemas máis envorcados no eu poético, anecdotarios da infancia e da mocidade mestúranse con algún poema de desamor, poñamos por caso “Sentido da vista” ou sobre a experiencia na emigración do seu propio pai, a quen dedica o poema “Lago Lemán”, cabo doutros moito máis evidentes no seu carácter político, estes quizais derivados da súa propia experiencia persoal como concelleiro na cidade coruñesa durante oito anos coa Marea Atlántica, e con diálogos que procuran a empatía coas persoas migrantes, que denuncian o xenocidio palestino en “Nakba” ou o bloody sunday irlandés en “Bogside” como paradigma das loitas desiguais dos pobos de nacións sen estado, sen esquecermos a memoria histórica democrática e republicana como o poema que enxalza a figura do guerrilleiro antifranquista Benigno Andrade “Foucellas”. Canda eles outra homenaxe literaria como a perpetrada en “Pedra ou Patria” para honrar a memoria de Darío Xohán Cabana, ao tempo que rende tributo ás mil primaveras máis de Cunqueiro.

Son poemas que falan da nosa estirpe, que artellan profecías para un “pobo que non sabe dicir nós / que non sabe dicir o seu nome”, que falan da resistencia do idioma e das palabras abandonadas, porque non só esquecemos os predios como poetiza en “Casa soa”, e que contemplan desde unha ollada nada nostálxica a nosa arquitectura popular, “Cabazos”, mais tamén as antigas construcións de “Mámoas” ou dun “Milladoiro”.

Finalmente, a terceira parte intitulada “Pombal” xunta oito poemas nos que son moi importantes os recursos de repetición e a musicalidade dos versos, nunha sorte de neotrobadorismo moito menos mimético que o de Bouza-Brey ou Cunqueiro, mais con lugares comúns, presenza de elementos da natureza e animais que se personifican como a “Londra” ou o “Cervo”. E novamente os topónimos do territorio, “Paxareiras” no alto do camiño cara á boca do río Xallas no Ézaro e desde onde se enxergan as illas Lobeiras, na ría de Corcubión, “Armenteira” e “Fisterra” que pecha o libro, rememorando o antigo mito do espazo que era a fronteira entre o Aquén e o Alén.

Así pois, Río Grande non pode ser só ollado unicamente como unha evocación do río da infancia, senón do heraclíteo fluír da existencia, con todas as súas arestas, e da prevención e os desafíos diante dos alarmantes sinais da perda da nosa identidade cultural e nacional como pobo.

Miro Villar, en Teoría da Literatura e Literatura Comparada, é profesor de lingua e literatura galegas, ademais de poeta, narrador, tradutor e crítico literario en diversas revistas e publicacións periódicas. Autor do blog As crebas.